زۆرێک لە دروستکارانی ناوەڕۆک، چ لە بواری هزری، پەروەردەیی، یان هەر بوارێکی پسپۆڕیدا بێت. گیرۆدەی بازنەیەکی دەروونیی وێرانکەر دەبن. ڕۆژانە کاتێکی زۆر تەرخان دەکەن بۆ فێربوون و ئامادەکاری، وزەیەکی زۆری مەعریفییان تێدا کۆدەبێتەوە و دەیانەوێت لە ڕێگەی ڤیدیۆیەک یان پۆدکاستێکەوە بیگوازنەوە. بەڵام دوای بڵاوکردنەوەی، دەبینن لە سەکۆیەکی وەک تیکتۆک یان یوتوبدا تەنها چەند کەسێکی کەم کارلێکیان لەگەڵدا کردووە. لێرەوە هەستێکی هەڵبزڕکاو و شپڕێوی ناخۆش دروست دەبێت و بڕیاری وەستان دەدەن. پاش ماوەیەک، بەهۆی داواکاریی چەند کەسێکەوە دەگەڕێنەوە و دیسان دەکەونەوە هەمان دۆخ. ئیتر بەردەوام ئەم خولانەوەیە ”لووپە” ئیش دەکاتەوە.

ئەم پرۆسەیە کێشەی کەسی و کەمیی توانا نییە، بەڵکو دەرەنجامی چەند پاڵنەرێکی سەلمێندراوی دەروونی و میدیاییە.

شۆکی دۆپامین و داڕمانی پاش بەرهەمهێنان (Post-Creation Crash)

لە ڕووی دەروونناسییەوە، پرۆسەی ئامادەکاری و تێگەیشتن لە بابەتە قووڵەکان دەبێتە هۆی دەردانی ڕێژەیەکی زۆری دۆپامین (Dopamine) لە مێشکدا. کاتێک بەرهەمێک بڵاو دەکرێتەوە، مێشک بە شێوەیەکی خۆکارانە پێشبینیی پاداشتێکی گەورە دەکات کە هاوتا بێت لەگەڵ قەبارەی ئەو ماندووبوونەی خەرج کراوە. کاتێک ژمارەی بینەر یان کارلێکەکان زۆر کەمتر دەبن لە پێشبینییەکان، سیستەمی پاداشتی مێشک تووشی داڕمان (Crash) دەبێت. ئەمەش ئەو هەستە قورسە و پەشیمانییە دروست دەکات کە کەسەکە دەخاتەوە خاڵی سفر و پاڵنەری بەردەوامبوونی لێ دەسەنێتەوە.

نەگونجانی پەیام و ئامراز (Medium-Message Mismatch)

مارشاڵ مەکلوهان (Marshall McLuhan)، زانای بواری میدیا، تیۆرییەکی بەناوبانگی هەیە دەڵێت “ئامرازەکە خۆی پەیامەکەیە”. سەکۆکانی وەک تیکتۆک و شۆرتەکان بە شێوەیەک دیزاین کراون کە خزمەتی ناوەڕۆکی خێرا، چێژبەخش و سۆزداری دەکەن کە کاتی سەرنجدانی تێیاندا تەنها چەند چرکەیەکە. واتا لە ئەسڵدا بۆ ئامانجەکەی تۆ نەگونجاوە.

کاتێک دروستکەرێکی ناوەڕۆک دەیەوێت بابەتێکی قووڵی زانستی یان هزری بباتە ناو ئەم سەکۆیانە، تووشی کێشەیەکی دژیەک دەبێت: دەیەوێت چەمکێکی ئاڵۆز لە شوێنێکدا شی بکاتەوە کە بۆ سادەیی دروست کراوە. ئەلگۆریتمی ئەم سەکۆیانە گرنگی بە قووڵی و بەهای زانستی نادەن، بەڵکو تەنها گرنگی بەوە دەدەن ڤیدیۆکە بینەر بۆ ماوەیەکی زیاتر لەسەر شاشەکە دەهێڵێتەوە یان نا.

پاڵپشتیی پچڕپچڕ (Intermittent Reinforcement) و وەهمی ئامارەکان

ئەو لووپەی دروستکارانی ناوەڕۆک تێی دەکەون لە زانستی دەروونناسیدا پێی دەوترێت (Intermittent Reinforcement) یان پاڵپشتیی پچڕپچڕ. کاتێک واز دەهێنن، فشارەکە لەسەر خۆیان لادەبەن. پاشان چەند کەسێکی کەم پێیان دەڵێن “پێویستیمان بە بابەتەکانتە”، ئەمەش جارێکی تر پاڵنەرێکی دەروونییان پێ دەبەخشێتەوە بۆ گەڕانەوە.

لە لایەکی ترەوە، سۆشیاڵ میدیا وەهمێکی لای هەمووان دروست کردووە کە سەرکەوتن تەنها بە ملیۆنان بینەر دەپێورێت. گەر بە ژیربێژی بیری لێ بکەینەوە، کۆکردنەوەی ١٥ یان ٢٠ کەس لە ژیانی ڕاستەقینەدا بۆ گوێگرتن لە بابەتێکی قورس، دەستکەوتێکی گەورەیە و زۆرجار لە هۆڵە گەورەکانیشدا ئامادەبووی بابەتە جدییەکان هەر هێندەن، بەڵام پێوەرە هەڵەکانی شاشە بەهای ئەو کەسانە لەبەرچاو سفر دەکاتەوە.

تیۆریی ١٠٠٠ هەواداری ڕاستەقینە (1000 True Fans) و چارەسەرەکان

کیڤن کێڵی (Kevin Kelly)، دامەزرێنەری گۆڤاری Wired، چارەسەرێکی ستراتیژی لە تیۆرییەکەیدا دەخاتە ڕوو: بۆ ئەوەی دروستکارێکی ناوەڕۆک سەرکەوتوو بێت، پێویستی بە ملیۆنان بینەر نییە، تەنها پێویستی بە ژمارەیەکی کەم لە “هەواداری ڕاستەقینە” هەیە. بۆ ناوەڕۆکێکی جدی، هەبوونی ١٠٠ گوێگری بەردەوام و تێگەیشتوو، زۆر بەهادارتر و کاریگەرترە لە ١٠,٠٠٠ بینەری کاتی کە بە خێرایی پەنجە بەسەر ڤیدیۆکەدا دەهێنن.

جا کاتی هاتووە بڕۆن بۆ چارەسەر و دەربازبوون لەم قەیرانە، پێویستە دروستکاران:

١. ئامانجەکەیان لە “زۆریی بینەر”ەوە بگۆڕن بۆ “قووڵیی کاریگەری”. ئەمەش وەکو خاوەن بیرۆکە، هەستی پێ دەکەیت لە ژمارەی زۆر نا بۆ بینین. بەڵکو وەکو بیلال فەزڵ دەڵێت”ناڕەحەتکردنی گوێگر بە مەعریفەی نوێ”. چونکە گەر گوێگر یا بینەر هەموو وەکو تۆ بن، تۆ هیچت پێشکەش نەکردووە و کەست نەگۆڕیووە!

٢. پرۆسەکە لە دەرەنجام جیابکەنەوە (Process over Outcome)؛ لەبری ئەوەی چاوەڕێی کارلێکی کاتی بن، وەک دروستکردنی “ئەرشیفێکی دیجیتاڵی” و بەجێهێشتنی بەهایەک سەیری کارەکانیان بکەن کە لە داهاتوودا سوودی دەبێت. زۆر جار گوێگر لە ئەنجامی هەواڵێکی نوێووە، پاش چەند ساڵێک بەدوای شتێکدا دەگەڕێت، کە پێش چەند ساڵێک تۆ کردووتە بە ئەڵقەیەک و بەردەستە.

٣. ئەو وزە زۆرەی لە فێربوونەوە بۆیان دروست دەبێت، سەرەتا لە شێوەی تێبینی (Notes) یان نووسیندا بەتاڵ بکەنەوە. کاتێک بابەتەکە لە مێشکیاندا پێگەیشت، ئینجا بێ هیچ فشارێک تۆماری بکەن، بۆ ئەوەی پرۆسەی بەرهەمهێنانەکە نەبێتە هۆی دابەزینی وزە و داڕمانی دەروونی. واتا نوسینی سکریپت بۆ پۆدکاست لە شوێنێکی وەکو گووگڵ دۆک زۆر گرنگ و تایبەتە. هەمیشە وەکو خاوەن کۆگایەکی، کە هەمیشە کەرەستەی لەپشتەوە هەیە و لێی نابڕێت

سەرچاوەکان (References)

• ئامراز و پەیام (Medium is the Message):McLuhan, M. (1964). Understanding Media: The Extensions of Man. McGraw-Hill.
• ١٠٠٠ هەواداری ڕاستەقینە:Kelly, K. (2008). 1,000 True Fans. The Technium.
• دۆپامین و پێشبینیکردنی پاداشت (Reward Prediction Error):Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction-error signalling: a two-component response. Nature Reviews Neuroscience, 17(3), 183-195.
• پاڵپشتیی پچڕپچڕ (Intermittent Reinforcement):Skinner, B. F. (1956). A case history in scientific method. American Psychologist, 11(3), 221–233.